(डा. गंगादत्त नेपाल)

नेपाल कृषि प्रधान देश भए पनि कृषि क्षेत्र अझै परम्परागत प्रविधि, साना तथा खण्डीकृत जग्गा, जलवायु परिवर्तन, कमजोर बजार प्रणाली, सीमित यान्त्रीकरण र न्यून लगानीका कारण अपेक्षित रूपमा उत्पादनशील बन्न सकेको छैन। कुल जनसंख्याको ठूलो हिस्सा कृषिमा निर्भर भए पनि कृषिको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान क्रमशः घटिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, प्रतिस्पर्धी, दिगो तथा व्यवसायिक बनाउन कृषिमा वैज्ञानिकीकरण अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ। कृषिमा वैज्ञानिकीकरण भन्नाले अनुसन्धान, प्रविधि, आधुनिक उपकरण, गुणस्तरीय बीउ, सिँचाइ, माटो परीक्षण, सूचना प्रविधि, जैविक तथा समेकित खेती प्रणाली, मूल्य शृङ्खला विकास तथा बजार व्यवस्थापनलाई कृषिमा प्रयोग गरी उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि गर्ने प्रक्रियालाई जनाउँछ। वैज्ञानिक कृषि प्रणालीले खाद्य सुरक्षा, रोजगारी, निर्यात प्रवर्द्धन तथा जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

१. परिचय

नेपालको अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार कृषि हो। आज पनि देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषि पेशामा निर्भर रहेको छ। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा अधिकांश परिवारको जीविकोपार्जनको मुख्य स्रोत कृषि नै हो। कृषिले खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुका साथै रोजगारी सिर्जना, गरिबी न्यूनीकरण, ग्रामीण विकास तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ। यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा कृषिको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा योगदान क्रमशः घट्दै गएको भए पनि यसको सामाजिक र आर्थिक महत्व अझै उत्तिकै रहेको छ। नेपालमा कृषि उत्पादनको वृद्धि जनसंख्या वृद्धि तथा बढ्दो खाद्यान्न मागको अनुपातमा हुन सकेको छैन। खेतीयोग्य जमिन खण्डीकरण हुँदै जानु, उर्वर भूमि बाँझो रहने क्रम बढ्नु, पर्याप्त सिँचाइ सुविधा नहुनु, गुणस्तरीय बीउबिजन र मलको समयमै उपलब्धता नहुनु, आधुनिक कृषि प्रविधिको सीमित प्रयोग तथा कृषि अनुसन्धान र विस्तार सेवाको कमजोर पहुँचले कृषि क्षेत्रको उत्पादकत्वमा अपेक्षित सुधार हुन सकेको छैन। यसका साथै बजार व्यवस्थापन, भण्डारण, प्रशोधन तथा मूल्य अभिवृद्धिको अभावले पनि किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य प्राप्त गर्न कठिनाइ भोगिरहेका छन्।

अर्कोतर्फ, वैदेशिक रोजगारीतर्फ युवाशक्तिको बढ्दो आकर्षणका कारण गाउँघरमा कृषिका लागि आवश्यक श्रमिकको अभाव हुँदै गएको छ। खेती गर्ने सक्रिय जनशक्ति घट्दै जाँदा धेरै खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने अवस्था सिर्जना भएको छ। यसले खाद्य उत्पादनमा मात्र होइन, ग्रामीण अर्थतन्त्र र कृषि प्रणालीको दीर्घकालीन दिगोपनामा पनि चुनौती थपेको छ। यसैबीच जलवायु परिवर्तनले नेपालको कृषि क्षेत्रमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। अनियमित वर्षा, लामो खडेरी, बाढी, पहिरो, असिना, तापक्रम वृद्धि तथा नयाँ रोग–कीरा र कीटाणुको प्रकोपका कारण कृषि उत्पादन अस्थिर बन्दै गएको छ। प्राकृतिक स्रोतहरूको क्षय, माटोको उर्वराशक्ति घट्दै जानु र पानीको उपलब्धतामा आएको परिवर्तनले पनि कृषि प्रणालीलाई थप जोखिमपूर्ण बनाएको छ। यी बहुआयामिक चुनौतीहरूको समाधान परम्परागत खेती प्रणालीबाट मात्र सम्भव छैन। कृषि क्षेत्रमा आधुनिक विज्ञान, अनुसन्धान, नवीन प्रविधि, सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, कृषि यान्त्रीकरण, माटो परीक्षण, जलवायु–स्मार्ट कृषि, गुणस्तरीय बीउबिजन, आधुनिक सिँचाइ प्रणाली तथा प्रभावकारी बजार व्यवस्थापनलाई एकीकृत रूपमा अवलम्बन गर्न आवश्यक छ। वैज्ञानिक ज्ञान र प्रविधिमा आधारित कृषि प्रणालीले उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि गर्नुका साथै लागत घटाउने, गुणस्तरीय उत्पादन सुनिश्चित गर्ने, कृषकको आय वृद्धि गर्ने तथा कृषि क्षेत्रलाई प्रतिस्पर्धी र दिगो बनाउने आधार तयार गर्दछ। त्यसैले वर्तमान परिवेशमा कृषिमा वैज्ञानिकीकरण केवल एउटा विकल्प होइन, नेपालको खाद्य सुरक्षा, कृषि आत्मनिर्भरता, रोजगारी सिर्जना, आयात प्रतिस्थापन, निर्यात प्रवर्द्धन तथा समग्र आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने अपरिहार्य आवश्यकता हो। कृषि क्षेत्रलाई समयानुकूल रूपान्तरण गरी आधुनिक, व्यवसायिक, प्रविधिमैत्री र जलवायु–उत्थानशील बनाउनु नै आजको प्रमुख राष्ट्रिय प्राथमिकता हुनुपर्दछ।

२. कृषिमा वैज्ञानिकीकरणको अवधारणा

कृषिमा वैज्ञानिकीकरण भन्नाले वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा प्रविधिमा आधारित खेती प्रणाली अपनाई उत्पादन, उत्पादकत्व, गुणस्तर र कृषकको आम्दानी वृद्धि गर्ने प्रक्रियालाई बुझिन्छ। यस अन्तर्गत निम्न पक्षहरू समावेश हुन्छन्:

• उन्नत तथा प्रमाणित बीउबिजनको प्रयोग
• माटो परीक्षण र सन्तुलित मल व्यवस्थापन
• आधुनिक सिँचाइ प्रणाली
• कृषि यान्त्रीकरण
• कृषि अनुसन्धान तथा प्रविधि हस्तान्तरण
• जैविक तथा समेकित पोषण व्यवस्थापन
• रोग तथा कीरा व्यवस्थापन
• कृषि बीमा
• डिजिटल कृषि तथा स्मार्ट फार्मिङ
• बजार तथा मूल्य शृङ्खला विकास

यसले उपलब्ध स्रोत–साधनको अधिकतम उपयोग गर्दै कम लागतमा बढी उत्पादन हासिल गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। साथै उत्पादनको गुणस्तरमा सुधार, उत्पादन लागतमा कमी र कृषकको आम्दानीमा वृद्धि गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। परिणामस्वरूप कृषि व्यवसायलाई प्रतिस्पर्धी, नाफामूलक तथा दिगो बनाउन वैज्ञानिक कृषि प्रणाली प्रभावकारी माध्यम बन्छ।

३. कृषिमा वैज्ञानिकीकरण किन आवश्यक छ?

३.१ खाद्य सुरक्षाको सुनिश्चितता

नेपालमा बढ्दो जनसंख्या, तीव्र सहरीकरण तथा खाद्यान्नको बढ्दो मागका कारण कृषि उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि गर्नु अपरिहार्य भएको छ। हाल पनि धेरै कृषि उत्पादनमा देश आत्मनिर्भर हुन सकेको छैन र विभिन्न खाद्यान्न तथा कृषि उपज आयातमा निर्भर रहनुपरेको अवस्था छ। यस्तो अवस्थामा खाद्य सुरक्षाको लक्ष्य हासिल गर्न वैज्ञानिक कृषि प्रणालीको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। उन्नत तथा प्रमाणित बीउबिजनको प्रयोग, सन्तुलित मल व्यवस्थापन, आधुनिक सिँचाइ प्रणाली, माटो परीक्षण, रोग–कीरा नियन्त्रण तथा यान्त्रीकरणको माध्यमबाट प्रति हेक्टर उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि गर्न सकिन्छ। यसबाट सीमित खेतीयोग्य जमिनबाट पनि बढी उत्पादन प्राप्त गर्न सकिने भएकाले खाद्य उपलब्धता बढ्छ, आयातमा निर्भरता घट्छ र राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षालाई दीर्घकालीन रूपमा सुदृढ बनाउन सहयोग पुग्छ।

३.२ जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूलन

नेपाल जलवायु परिवर्तनको उच्च जोखिममा रहेका मुलुकमध्ये एक हो, जहाँ तापक्रम वृद्धि, अनियमित वर्षा, खडेरी, बाढी, पहिरो, असिना तथा नयाँ रोग–कीराको प्रकोपले कृषि उत्पादनमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। परम्परागत खेती प्रणाली यी चुनौतीहरूको सामना गर्न पर्याप्त सक्षम छैन। वैज्ञानिक कृषि प्रणालीले जलवायु–सहनशील तथा उच्च उत्पादनशील बालीका जातहरूको विकास र विस्तार, पानीको प्रभावकारी उपयोग, ड्रिप तथा स्प्रिंकलर जस्ता सूक्ष्म सिँचाइ प्रणाली, मौसम पूर्वानुमानमा आधारित खेती योजना, जोखिम व्यवस्थापन तथा जलवायु–स्मार्ट कृषि अभ्यासको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्दछ। यसबाट प्राकृतिक विपद्को प्रभाव न्यूनीकरण गर्न, उत्पादनको स्थायित्व कायम राख्न तथा कृषिलाई जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूल बनाउँदै दिगो कृषि विकासको आधार तयार गर्न महत्वपूर्ण सहयोग पुग्छ।

३.३ उत्पादन लागत घटाउने

वैज्ञानिक कृषि प्रणालीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उत्पादन लागतलाई न्यून गर्दै उत्पादकत्व वृद्धि गर्नु हो। आधुनिक कृषि उपकरण तथा यान्त्रीकरणको प्रयोगले खेतीपातीका विभिन्न कार्यहरू छिटो, सहज र प्रभावकारी रूपमा सम्पन्न गर्न सकिन्छ। ट्र्याक्टर, पावर टिलर, धान रोप्ने तथा काट्ने मेसिन, थ्रेसर, ड्रोन प्रविधि तथा अन्य आधुनिक उपकरणको प्रयोगले श्रमको आवश्यकता घटाउनुका साथै समय र उत्पादन लागतमा उल्लेखनीय बचत हुन्छ। यसले श्रमिक अभावको समस्या समाधान गर्न, उत्पादन प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउन तथा कृषि व्यवसायलाई बढी प्रतिस्पर्धी र नाफामूलक बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

३.४ कृषकको आम्दानी वृद्धि

वैज्ञानिक खेती प्रणालीले उत्पादन वृद्धि मात्र होइन, कृषकको आयस्तरमा पनि प्रत्यक्ष सकारात्मक प्रभाव पार्दछ। आधुनिक प्रविधि, गुणस्तरीय बीउबिजन, वैज्ञानिक खेती व्यवस्थापन तथा प्रभावकारी रोग–कीरा नियन्त्रणका माध्यमबाट उत्पादन र उत्पादकत्व बढ्छ, उत्पादनको गुणस्तर सुधार हुन्छ र बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता वृद्धि हुन्छ। साथै प्रशोधन, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ तथा मूल्य अभिवृद्धिका माध्यमबाट कृषि उत्पादनको मूल्य बढाउन सकिन्छ। बजार पहुँच विस्तार, डिजिटल बजार प्रणाली र मूल्य शृङ्खलाको विकासले किसानलाई आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य प्राप्त गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। परिणामस्वरूप कृषकको आम्दानीमा वृद्धि भई कृषि व्यवसाय आकर्षक, सम्मानजनक र आर्थिक रूपमा दिगो पेशाका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।

३.५ आयात प्रतिस्थापन तथा निर्यात प्रवर्द्धन

नेपालले प्रत्येक वर्ष अर्बौं रुपैयाँ बराबरका खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल, दलहन, तेलहन तथा अन्य कृषि सामग्री विदेशबाट आयात गरिरहेको छ, जसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा ठूलो आर्थिक भार सिर्जना गरेको छ। वैज्ञानिक कृषि प्रणालीमार्फत उत्पादन र उत्पादकत्वमा वृद्धि गरी स्वदेशी उत्पादनलाई प्रतिस्पर्धी बनाउन सकिन्छ। गुणस्तरीय उत्पादन, प्रभावकारी भण्डारण, प्रशोधन, प्याकेजिङ तथा बजार व्यवस्थापनको विकासबाट आयातित वस्तुको स्थान स्वदेशी उत्पादनले लिन सक्छ। साथै अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार गुणस्तरीय कृषि उत्पादन गरी निर्यात प्रवर्द्धन गर्न सकिने भएकाले विदेशी मुद्रा आर्जन, व्यापार घाटा न्यूनीकरण, कृषकको आय वृद्धि तथा समग्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको सुदृढीकरणमा वैज्ञानिक कृषिले महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

४. वैज्ञानिक कृषिका प्रमुख आधारहरू

(क) गुणस्तरीय बीउ-बिजन: उन्नत बीउले उत्पादनमा २०–३० प्रतिशतसम्म वृद्धि गर्न सक्छ। प्रमाणित तथा स्थानीय वातावरण अनुकूल बीउको प्रयोग आवश्यक छ।

(ख) माटो परीक्षण: माटो परीक्षण नगरी मल प्रयोग गर्दा लागत बढ्ने र उत्पादन घट्ने सम्भावना हुन्छ। वैज्ञानिक रूपमा माटो परीक्षण गरी आवश्यक पोषकतत्त्व अनुसार मल प्रयोग गर्नुपर्छ।

(ग) आधुनिक सिँचाइ: ड्रिप सिँचाइ, स्प्रिंकलर, वर्षा पानी संकलन  सौर्य सिँचाइ – जस्ता प्रविधिले पानीको बचत गर्दै उत्पादन वृद्धि गर्न सहयोग गर्छन्।

(घ) कृषि यान्त्रीकरण: नेपालमा श्रमिक अभाव बढ्दै गएको छ। आधुनिक कृषि उपकरण प्रयोग नगरी प्रतिस्पर्धी कृषि सम्भव छैन।

(ङ) सूचना प्रविधिको प्रयोग: आज मोबाइल एप, मौसम सूचना, डिजिटल बजार, ड्रोन, GIS तथा रिमोट सेन्सिङमार्फत कृषि व्यवस्थापन सहज भएको छ। स्मार्ट कृषि भविष्यको आवश्यकता हो।

(च) अनुसन्धान तथा विस्तार सेवा: नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्, कृषि विश्वविद्यालयहरू तथा स्थानीय सरकारबीच समन्वय गरी अनुसन्धानको नतिजा कृषकसम्म पुर्‍याउन आवश्यक छ।

५. नेपालमा वैज्ञानिक कृषिका चुनौतीहरू

नेपालमा वैज्ञानिक कृषि विस्तारको आवश्यकता व्यापक रूपमा महसुस गरिए पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा अझै धेरै संरचनात्मक, प्राविधिक तथा संस्थागत चुनौतीहरू रहेका छन्। सानो तथा खण्डीकृत जग्गा प्रणालीका कारण आधुनिक कृषि प्रविधि र यान्त्रीकरणको प्रयोग प्रभावकारी रूपमा हुन सकेको छैन। पर्याप्त र भरपर्दो सिँचाइ सुविधाको अभावले खेती अझै पनि वर्षायाममा निर्भर रहन बाध्य छ। कृषि अनुसन्धान तथा प्रविधि विकासमा अपेक्षित लगानी नहुँदा नयाँ जात, आधुनिक प्रविधि तथा जलवायु–सहनशील कृषि अभ्यासको विकास र विस्तार सीमित बनेको छ। कृषि प्रसार सेवाको कमजोर पहुँचका कारण अनुसन्धानबाट प्राप्त ज्ञान र प्रविधि किसानसम्म प्रभावकारी रूपमा पुग्न सकेको छैन। गुणस्तरीय बीउबिजन, मल तथा अन्य कृषि सामग्रीको समयमै उपलब्धता नहुनु, कृषि ऋण प्राप्त गर्न जटिल प्रक्रिया तथा सीमित पहुँच हुनु, र बजार मूल्यमा हुने अस्थिरताले किसानको उत्पादन र आम्दानीमा प्रतिकूल असर पारिरहेको छ। त्यसैगरी, पर्याप्त भण्डारण, शीत भण्डार, प्रशोधन तथा मूल्य अभिवृद्धि पूर्वाधारको अभावका कारण कृषकले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य प्राप्त गर्न कठिनाइ भोगिरहेका छन्। कृषि बीमाको पहुँच अझै सीमित भएकाले प्राकृतिक विपद् तथा अन्य जोखिमबाट किसानहरू असुरक्षित छन्। दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको अभाव र युवाशक्तिको वैदेशिक रोजगारीतर्फ बढ्दो पलायनले कृषि क्षेत्रमा श्रमिक संकट सिर्जना गरेको छ। यसका अतिरिक्त जलवायु परिवर्तनका कारण अनियमित वर्षा, खडेरी, बाढी, पहिरो, असिना तथा रोग–कीराको प्रकोप बढ्दै जाँदा कृषि उत्पादन झन् बढी जोखिमपूर्ण बन्दै गएको छ। यी चुनौतीहरूको प्रभावकारी समाधान नगरी वैज्ञानिक, आधुनिक र दिगो कृषि प्रणालीको विकास अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न कठिन हुनेछ।

६. वैज्ञानिक कृषिको प्रवर्द्धनका लागि गर्नुपर्ने कार्य

वैज्ञानिक कृषि विस्तारका लागि संघ, प्रदेश तथा स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र, सहकारी संस्था, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान निकाय र कृषकबीच प्रभावकारी समन्वय तथा सहकार्य आवश्यक छ। कृषि अनुसन्धान, प्रविधि विकास, ज्ञान हस्तान्तरण र बजार व्यवस्थापनलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन सबै सरोकारवालाको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य हुन्छ। साथै आवश्यक नीति, पर्याप्त लगानी, दक्ष जनशक्ति र आधुनिक पूर्वाधारको विकासमार्फत वैज्ञानिक कृषिलाई व्यवहारमा उतार्न सकिन्छ। यस्ता सामूहिक प्रयासबाट मात्र कृषि क्षेत्रलाई उत्पादनमुखी, व्यवसायिक, प्रतिस्पर्धी र दिगो बनाउन सम्भव हुनेछ।

वैज्ञानिक कृषिको प्रभावकारी विस्तार र दिगो विकासका लागि कृषि अनुसन्धानमा लगानी वृद्धि गर्दै नयाँ तथा उच्च उत्पादनशील जात, आधुनिक प्रविधि र जलवायु–सहनशील कृषि प्रणालीको विकासका लागि पर्याप्त बजेट सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ। कृषिमा यान्त्रीकरणलाई प्रोत्साहन गर्न आधुनिक कृषि उपकरणमा अनुदान तथा सहज ऋणको व्यवस्था गरी किसानको पहुँच बढाउनुपर्छ। उत्पादनको गुणस्तर सुधार, माटोको उर्वराशक्ति संरक्षण तथा वैज्ञानिक मल व्यवस्थापनका लागि प्रत्येक स्थानीय तहमा माटो परीक्षण तथा कृषि प्रयोगशालाको स्थापना र विस्तार गरिनुपर्छ। साथै कृषि सूचना प्रणाली, मोबाइल एप, डिजिटल बजार, मौसम पूर्वानुमान सेवा तथा सूचना–प्रविधिको प्रयोगलाई व्यापक बनाउँदै डिजिटल कृषिको विकासमा जोड दिनुपर्छ। प्राकृतिक विपद्, रोग–कीरा तथा अन्य जोखिमबाट कृषकलाई सुरक्षित राख्न सबै कृषकको पहुँचमा कृषि बीमा सेवा विस्तार गर्न आवश्यक छ। उत्पादनदेखि प्रशोधन, प्याकेजिङ, भण्डारण, ढुवानी र बजार व्यवस्थापनसम्मको मूल्य शृङ्खलालाई सुदृढ बनाउँदै कृषकले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य प्राप्त गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। त्यसैगरी, युवाहरूलाई कृषि स्टार्टअप, नवप्रवर्तन, कृषि–आधारित उद्योग तथा उद्यमशीलतामा आकर्षित गर्न विशेष कार्यक्रम, सीप विकास, प्राविधिक सहयोग र वित्तीय प्रोत्साहनका व्यवस्था गर्नुपर्छ। जलवायु परिवर्तनका बढ्दो प्रभावलाई दृष्टिगत गर्दै जलवायु–स्मार्ट कृषि प्रणाली, स्रोत–संरक्षण प्रविधि, पानीको प्रभावकारी उपयोग, जैविक तथा दिगो खेती अभ्यासलाई प्रवर्द्धन गरी अनुकूलन र न्यूनीकरणमा आधारित कृषि प्रणालीको विस्तार गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो। यस्ता समन्वित प्रयासबाट मात्र नेपालको कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, उत्पादनमुखी, प्रतिस्पर्धी, जलवायु–उत्थानशील र दिगो बनाउँदै राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षा र आर्थिक समृद्धिको आधार सुदृढ गर्न सकिन्छ।

७. निष्कर्ष

नेपालको कृषि क्षेत्रलाई आत्मनिर्भर, प्रतिस्पर्धी तथा दिगो बनाउन वैज्ञानिकीकरणको विकल्प छैन। परम्परागत खेती प्रणालीबाट आधुनिक, व्यवसायिक तथा प्रविधिमैत्री कृषि प्रणालीतर्फ रूपान्तरण गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि हस्तान्तरण, कृषि यान्त्रीकरण, गुणस्तरीय बीउ, आधुनिक सिँचाइ, माटो परीक्षण, डिजिटल कृषि तथा बजार व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सके कृषि उत्पादन र उत्पादकत्वमा उल्लेखनीय वृद्धि हुनेछ। यससँगै खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित हुनेछ, आयातमा निर्भरता घट्नेछ, कृषकको आम्दानी बढ्नेछ, ग्रामीण रोजगारी सिर्जना हुनेछ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र सुदृढ बन्नेछ। संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकार, अनुसन्धान संस्था, निजी क्षेत्र, सहकारी र कृषकबीच सुदृढ सहकार्यमार्फत वैज्ञानिक कृषि अभियानलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ। यही मार्गबाट मात्र समृद्ध, आत्मनिर्भर र दिगो कृषि प्रणालीको निर्माण सम्भव हुनेछ।

(लेखक डा. नेपाल, विकास तथा योजना विज्ञ हुन्  । उनी बागमती प्रदेश नीति तथा योजना आयोगका पूर्व उपाध्यक्ष समेत हुन्  – [email protected])